Menu

De voorjaarskluifzwam (Appelscha) - 9 april 2022 (19-04-2022)

Begin april bracht Rita Sikkema de werkgroep ervan op de hoogte, dat ze in de bossen van Appelscha de voorjaarskluifzwam (Gyromitra esculenta) had gevonden. Het was, zo voegde ze eraan toe, al het vierde opeenvolgende jaar, dat deze paddenstoel op dezelfde plek stond.

De voorjaarskluifzwam is in Friesland een bijzondere paddenstoel, met slechts nog enkele vindplaatsen. De voorjaarskluifzwam is een typische voorjaarspaddenstoel die vooral in april en mei verschijnt. Voor enkele leden van de werkgroep was het besluit snel gevallen: op de eerstvolgende zaterdag naar de voorjaarskluifzwam.

voorjaarskluifzwam
voorjaarskluifzwam
(©Sjoerd Greydanus)

Omdat Rita Sikkema de locatie van de voorjaarskluifzwam had doorgegeven, was het geen probleem hem te vinden. De voorjaarskluifzwam is een stevige paddenstoel die goed tegen droogte bestand lijkt te zijn. En omdat hij zich tussen gras en braam verscholen had, stond het drietal exemplaren nog in volle glorie te pronken. Langs het brede pad werden op een hondertal meters afstand van dit drietal nog enkele exemplaren gevonden. Opvallend was, dat beide groepjes op het hellinkje van een boomwal stonden.

Ondanks de droogte werden gelukkig tijdens de excursie nog andere paddenstoelen gevonden. Eén van de talrijkste soorten bleek de oorlepelzwam (Auriscalpium vulgare) te zijn. Deze werd op verschillende plekken in het naaldbos gevonden. De oorlepelzwam groeit op afgevallen kegels van naaldbomen, meestal van de grove den. Zowel de steel als de hoed van de oorlepelzwam zijn fijnbehaard, waardoor hij al een fraaie verschijning is. In het algemeen wordt de onderzijde van deze zwam als het spectaculairst beschouwd. De gehele onderzijde is namelijk met vleeskleurige tandjes bezet.

gezoneerd elfenbankje, oorlepelzwam, kortharig franjekelkje
gezoneerd elfenbankje, oorlepelzwam, en kortharig franjekelkje
(©Sjoerd Greydanus)

Hoewel nog herkenbaar waren vele houtzwammen al oud en uitgedroogd. Toch werden ook nog enkele versere exemplaren gezien. Eén daarvan was het gezoneerd elfenbankje (Trametes ochracea). Het gezoneerd elfenbankje is niet altijd duidelijk van het gewoon elfenbankje (Trametes versicolor) te onderscheiden. Microscopisch zijn er wel enkele verschillen, bijvoorbeeld de sporengrootte. Het gezoneerde elfenbankje heeft iets grotere sporen dan het gewone elfenbankje.

Op het laatst werden op afgevallen takken in het strooisel nog enkele korstzwammen en ascomyceten gevonden. De kristalstertandjeszwam (Resinicium bicolor) groeit specifiek op naalhout en is microscopisch vrij gemakkelijk aan de stervormige kristallen te herkennen. Het kortharig franjekelkje (Lachnum brevipilosum) daarentegen komt op loofhout voor. Deze soort is te herkennen aan de relatief korte haren aan de rand van het kelkje en de verkleuring bij het ouder worden.

Enkele waargenomen soorten...

Volkstuincomplex 'De Zandige Wijk' (Drachten) - 6 november 2021 (07-12-2021)

Het Volkstuincomplex 'De Zandige Wijk' is een gevarieerd terrein, dat naast een honderdtal tuinen ook bosschages, bermen, houtwallen en grasperken omvat. Het complex lijkt theoretisch dus uitermate geschikt voor een grote diversiteit aan paddenstoelen. Omdat er nog weinig van bekend was, werd het tijd om hier eens rond te gaan kijken.

rupsendoder, okergele korrelhoed en gewoon elfenschermpje
rupsendoder, okergele korrelhoed en gewoon elfenschermpje
(©Sjoerd Greydanus)

Allereerst werd het terrein rondom het bezoekerscentrum onderzocht, ogenschijnlijk een onopvallend grasveldje, omzoomd door een boomwal. Dit bleek echter uitermate rijk aan paddenstoelen te zijn. Eén van de eerste gevonden soorten waren enkele exemplaren van de rupsendoder (Cordyceps militaris). De rupsendoder is weliswaar zeer algemeen, maar het is erg stimulerend om een excursie met deze prachtig oranje vruchtlichamen te beginnen. Voor de rups was het natuurlijk minder prettig, want deze soort betekent het einde van zijn leven.

Ook de okergele korrelhoed (Cystoderma amianthinum) valt in het gras erg op door zijn kleur, maar dan in tinten okergeel. De okergele korrelhoed stond, vaak in kleine groepjes, her en der verspreid. De schubjes op de hoed waren meestal al verdwenen, maar op de steel kunnen de schubjes erg lang blijven zitten.

Op een takje werd een korstzwam met adervormige plooien ontdekt. Het bleek om het aderig wasvlies (Ceraceomyces serpens) te gaan, de derde vondst in Friesland. Een andere zeldzame soort die werd gevonden was de schelpharpoenzwam (Hohenbuehelia cyphelliformis). Omdat het exemplaar door de vele regen er niet meer vers uitzag, werd eerst gedacht aan een veromfaaid oorzwammetje, maar microsopisch bleek door de apart gevormde cystiden al snel, dat het een harpoenzwam was. Misschien komt de schelpharpoenzwam vaker voor dan de meldingen doen geloven, maar de motivatie om ieder oorzwammetje microscopisch te controleren, is niet altijd aanwezig.

Verder groeide het gewoon elfenschermpje (Mycena pura) nog erg massaal in het kleine gebiedje achter het informatiecentrum. Lang niet alle exemplaren hadden de kenmerkend zachtroze kleur, maar neigden meer naar geel. Het is bekend, dat van deze soort er gele vormen bestaan.

Na drie kwartier waren in dit kilometerhok (203-570) 33 soorten geregistreerd. Omdat door bramengroei de boomwal niet gemakkelijk toegankelijk was, werd besloten om naar de imkertuin te lopen, een educatief ingerichte tuin met houtsnipperpaden. Hieraan grenst een bomenrijk deel van het complex.

paarse knoopzwam, nevelzwam en okerkleurige veldridderzwam
paarse knoopzwam, nevelzwam en okerkleurige veldridderzwam
(©Sjoerd Greydanus)

Het was geen verrassing om op het houtsnipperpad de oranjerode stropharia (Leratiomyces ceres) en de gewone beurszwam (Volvariella gloiocephala) te zien.
Een klein stukje hout daarentegen leverde wel een verrassing op. Het zwammetje was met blote oog nauwelijks waarneembaar. Onder de stereomicroscoop bleken de kleine kelkjes aan de buitenzijde enigszins glasachtige haartjes te hebben, die met een jodiumoplossing paars verkleuren. Het zwermwaterkelkje (Olla millepunctata) is nu voor de tweede keer in Friesland ontdekt.

De paarse knoopzwam (Ascocoryne sarcoides) en de nevelzwam (Clitocybe nebularis) behoren tot de zeer algemene soorten. Dankzij de regen pronkten de vruchtlichamen van de paarse knoopzwam prachtig glanzend, en de nevelzwam viel op door de vele, grote heksenkringen.

Aan het einde van de excursie werden op een heuveltje van modder en bladeren enkele exemplaren van een relatief grote bruine paddenstoel gezien. De uitgebochte aanhechtig van de plaatjes wees op een veldridderzwam, en na microscopisch onderzoek werd vastgesteld, dat het de okerkleurige veldridderzwam (Melanoleuca cognata) was. Ook deze soort is in Friesland nog zelden gevonden. Daarmee was het een mooie afsluiting van een soortenrijke excursie. In dit kilometerhok (204-570) werden 44 soorten genoteerd.

Enkele waargenomen soorten...

Ontmoetingspark (Koudum) - 16 oktober 2021 (17-11-2021)

Het Ontmoetingspark in Koudum is een park met bosschages en grasveldjes en door riet, berk en els omzoomnde waterpartijen, kortom afwisselend genoeg om naar paddenstoelen op zoek te gaan. Het Ontmoetingspark ligt in twee kilometerhokken (159-546 en 159-547), en uit beide kilometerhokken waren bijna geen meldingen van paddenstoelen bekend. Op voorhand was daarom de excursie al een succes. Het park leverde in kilometerhok 159-546 uiteindelijk 46 soorten op, en in kilometerhok 159-547 21 soorten.

grote kale inktzwam, elfenwasplaat en geelbruin plooirokje
grote kale inktzwam, elfenwasplaat en geelbruin plooirokje
(©Sjoerd Greydanus)

Naar de eerste paddenstoel hoefde niet lang gezocht te worden. Aan het begin van het park stond al een mooi groepje van de grote kale inktzwam (Coprinopsis atramentaria). De grote kale inktzwam is een zeer algemene inktzwam die zich prima thuis voelt in een park met een dikke strooisellaag en ondergronds hout.

Parken zijn altijd goed voor verschillende soorten inktzwammen. Ook in het grasveld konden inktzwammen gevonden worden in de vorm van plooirokjes. Het geelbruin plooirokje (Parasola leiocephala) stond her en der verspreid. Het is één van de algemeenste soorten in grasperkjes, maar doordat ze vrij teer zijn, verdwijnen ze vaak snel.

Minder algemeen is de elfenwasplaat (Hygrocybe ceracea). De elfenwasplaat is een soort die de laatste jaren meer lijkt te worden waargenomen. Was hij vroeger vooral gebonden aan natuurgebieden met verschraalde graslanden, recentelijk wordt deze fraaie wasplaat ook gezien in grasveldjes met een voor wasplaten gunstig maaibeheer.

In de bosschages werd ook naar korstzwammen gezocht. De verspreiding van korstzwammen is in Friesland nog onvoldoende bekend. Naast algemene soorten, zoals de ziekenhuisboomkorst (Radulomyces confluens) en de witte vlierschorszwam (Hyphodontia sambuci) werd ook de zeldzame losmazige urnkorstzwam (Sistotrema porulosum) gevonden. Deze onopvallende korstzwam is nu voor de tweede keer in Friesland aangetroffen. Ook in Nederland is deze soort zeldzaam.

schubbige boschampignon, dooiergele mestzwam en bruine knolvezelkop (©Sjoerd Greydanus)
schubbige boschampignon, dooiergele mestzwam en bruine knolvezelkop
(©Sjoerd Greydanus)

Daarna werd het tiental excursiegangers getrakteerd op leuke soorten. Ondanks het feit, dat hij tot de grotere soorten van de excursie behoorde, viel de schubbige boschampignon (Agaricus silvaticus) nauwelijks op tussen bruine bladeren. De schubbige paddenstoelen is een zeer algemene paddenstoel die in Friesland vooral op de pleistocene zandgronden voorkomt.

De dooiergele mestzwam (Bolbitius titubans) komt overal waar de bodem voedsel- en mestrijk is. In het Ontmoetingspark groeide hij op hekkelafval uit de vijver. Alleen in het jonge stadium is deze paddenstoel dooiergeel, daarna verbleekt de hoed vrij snel.

Daarna verspreidden de deelnemers zich nog over het plantsoen. Een fraaie vondst was het geringd breeksteeltje (Pholiotina arrhenii). Het geringd breeksteeltje groeit vaak in parken en plantsoenen. Het is een vrij, klein, bruin paddenstoeltje met een parmantig ringetje rondom de steel. Helaas zijn er enkele dubbelgangers, zodat microscoop altijd nodig is om hem met zekerheid te benoemen.

Aan de rand van de vijver, in de buurt van berken en elzen, stond nog een groepje bruine knolvezelkoppen (Inocybe napipes). Het was de enige vezelkop van de excursie, en daarmee een mooie afsluiter.

Enkele waargenomen soorten...